کشورهای بریکس چگونه از فضا به مقابله با بحران های زیست محیطی می روند؟

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از تی وی بریکس، کشورهای عضو بریکس در حال گسترش همکاری های خود برای ایجاد و توسعه سامانه های ماهواره ای سنجش از دور زمین هستند؛ همکاری هایی که می تواند در شناسایی تهدیدهای زیست محیطی، ارزیابی پیامدهای بلایای طبیعی و مقابله با تخلفات علیه محیط زیست نقش مهمی ایفا کند.

امروزه تغییرات آب وهوایی، افزایش دما، ذوب یخچال های طبیعی، خشکسالی، طوفان، سیل، بیابان زایی و جنگل زدایی با سرعتی فزاینده محیط زیست زمین را تحت تأثیر قرار داده اند. فناوری های سنجش از دور با استفاده از داده های ماهواره ای، امکان مطالعه و ارزیابی این تغییرات را در مقیاس های گسترده فراهم کرده اند.

ماهواره های مدرن سنجش از دور تنها به تصویربرداری از سطح زمین محدود نمی شوند. این ماهواره ها با استفاده از حسگرهای مختلف، تابش الکترومغناطیسی بازتابیده یا منتشرشده از سطح زمین را ثبت می کنند و می توانند در طیف های مرئی، فروسرخ و مایکروویو اطلاعات جمع آوری کنند.

برخی از این ماهواره ها با استفاده از فناوری رادار قادرند در شرایط ابری و تاریکی نیز داده های مورد نیاز را ثبت کنند. به این ترتیب، فناوری های فضایی می توانند پدیده هایی را آشکار کنند که با چشم انسان قابل مشاهده نیستند؛ از شناسایی آتش سوزی ها و فعالیت های آتشفشانی گرفته تا بررسی رطوبت، دمای اقیانوس ها و ضخامت یخ ها.

همکاری فضایی بریکس در سنجش از دور زمین

رؤسای سازمان های فضایی کشورهای بریکس در اوت 2021 تفاهم نامه ای را برای همکاری در زمینه ایجاد منظومه مداری ماهواره های سنجش از دور زمین امضا کردند. این توافق زمینه تبادل داده ها برای پایش اقلیم، محیط زیست و کشاورزی و همچنین واکنش به پیامدهای شرایط اضطراری را فراهم کرد.

کشورهای بریکس اکنون تصاویر ماهواره های عملیاتی خود را با یکدیگر به اشتراک می گذارند. در این همکاری، ماهواره هایی از روسیه، چین، هند، برزیل و آفریقای جنوبی مشارکت دارند.

منظومه مشترک شامل ماهواره های «گائوفن 6» و «زی یوان-3 02» چین، ماهواره «سی بی ای آراس-4» که پروژه ای مشترک میان برزیل و چین است، «کانوپوس-وی» روسیه و ماهواره های «ریسورس ست-2» و «ریسورس ست-2ای» هند می شود.

گابریلا دی فاتیما سیا، کارشناس توسعه پایدار و همکاری های بین المللی زیست محیطی، در گفت وگو با تی وی بریکس درباره نقش ایستگاه زمینی برزیل گفت: ایستگاه کویابا به عنوان بخش برزیلی این سامانه، ماهواره ها را در زمان عبور رصد و سپس داده ها را دریافت، پردازش و آماده سازی می کند تا به مرکز کنترل ماهواره ارسال شوند.

بر اساس اعلام مرکز داده و کاربرد ماهواره های منابع چین، همکاری شبکه ای میان کشورهای بریکس می تواند هزینه سرمایه گذاری هر کشور در ماهواره ها و ایستگاه های زمینی را کاهش دهد و در عین حال دسترسی اعضا به تصاویر ماهواره ای را افزایش دهد.

در سال 2022 نیز کمیته مشترک همکاری فضایی بریکس تشکیل شد و در نشست سران این گروه در ریودوژانیرو از برنامه ریزی برای تشکیل شورای فضایی بریکس خبر داده شد. مجموع ناوگان فضایی کشورهای بریکس اکنون حدود هزار و 500 فضاپیما را شامل می شود و 21 پایگاه فضایی و مجموعه پرتاب نیز در کشورهای عضو فعالیت دارند.

ماهواره ها و مقابله با چالش های زیست محیطی

ماهواره های بریکس با فعالیت در مدارهای مختلف و بررسی زمین در طیف های گوناگون، در حل طیف وسیعی از مسائل زیست محیطی نقش دارند.

الکساندرا کودزاگووا، کارشناس قوانین زیست محیطی، در گفت وگو با تی وی بریکس گفت: بدون ماهواره های سنجش از دور زمین، مقابله با چالش های زیست محیطی در شرایط کنونی امکان پذیر نیست. بسیاری از کشورهای بریکس دارای قلمروهای وسیعی هستند که پایش کامل آن ها از طریق بازرسی های میدانی عملاً ممکن نیست.

به گفته وی، حجم و تنوع اطلاعاتی که ماهواره ها در اختیار متخصصان قرار می دهند، امکان واکنش پیشگیرانه به تهدیدها را فراهم می کند.

رصد زمین از فضا می تواند به شناسایی زودهنگام تهدیدهای زیست محیطی، ارزیابی گستره حوادث، طراحی برنامه مقابله با بحران و نظارت بر روند اجرای اقدامات کمک کند.

این ماهواره ها همچنین برای پایش بیابان زایی، تخریب مناطق منجمد دائمی، اندازه گیری وسعت محل های دفن زباله و مناطق سیل زده و ارزیابی گستره آتش سوزی های جنگلی به کار گرفته می شوند.

کودزاگووا معتقد است ماهواره ها می توانند به بخش مهمی از سامانه های ملی مقابله با تخلفات زیست محیطی تبدیل شوند. به گفته وی، داده های سنجش از دور در روسیه پیش از این به شناسایی برخی تخلفات از جمله استفاده غیرقانونی از تورهای ثابت ماهیگیری در ساخالین و تخلیه غیرقانونی مواد از کشتی ها در دریای خزر کمک کرده است.

از جنگل های آمازون تا بیابان گبی

ماهواره های سنجش از دور نقش مهمی در مطالعه و حفاظت از مناطق طبیعی مهم کشورهای بریکس دارند. یکی از مهم ترین این مناطق، جنگل های آمازون است که به صورت مستمر از فضا پایش می شوند.

این نظارت ماهواره ای امکان شناسایی سریع آتش سوزی های جنگلی، بررسی وضعیت اکوسیستم ها و سطح رودخانه ها، پایش تغییرات اقلیمی و رصد میزان جنگل زدایی را فراهم می کند.

بر اساس داده های برنامه رسمی پایش ماهواره ای جنگل زدایی در آمازون، میزان تخریب جنگل ها از بیش از 13 هزار کیلومتر مربع در سال 2021 به کمتر از 6 هزار کیلومتر مربع در دوره 2024 تا 2025 کاهش یافته است.

ماهواره های برزیلی و همچنین ماهواره های مشترک برزیل و چین در پایش جنگل های آمازون نقش دارند. استفاده همزمان از تصاویر با وضوح پایین و پوشش گسترده و تصاویر با وضوح بالا، به برزیل امکان می دهد تغییرات جنگلی را با دقت بیشتری رصد کند.

ماهواره های سنجش از دور همچنین در پایش بیابان گبی به کار گرفته می شوند و گسترش شن ها به سمت زمین های حاصلخیز و مراتع را ثبت می کنند. این ماهواره ها روند جنگل کاری گسترده چین در چارچوب پروژه «دیوار سبز بزرگ» را نیز زیر نظر دارند.

در روسیه نیز ماهواره ها برای پایش جنگل هایی به وسعت بیش از 790 میلیون هکتار به کار گرفته می شوند. داده های فضایی امکان شناسایی آتش سوزی ها، ارزیابی خسارت ها و بررسی روند احیای مناطق جنگلی را فراهم کرده است.

هوش مصنوعی نیز در این فرایند نقش مهمی دارد و برای تحلیل حجم عظیمی از داده های ماهواره ای و شناسایی تغییراتی که ممکن است برای چشم انسان قابل تشخیص نباشند، مورد استفاده قرار می گیرد.

بر اساس آمارهای منتشرشده، حجم چوب برداشت شده غیرقانونی در روسیه در سال 2023 نسبت به سال پیش از آن بیش از 1.6 برابر کاهش یافت و مساحت مناطق تحت پوشش پایش مستمر از راه دور استفاده از جنگل ها در سال 2026 به 99 میلیون هکتار رسید.

فناوری فضایی در خدمت کشاورزی و منابع آب

در هند از ماهواره های سنجش از دور برای پایش مزارع و محصولات کشاورزی استفاده می شود. آفریقای جنوبی نیز از فناوری های فضایی برای رصد منابع آبی، اندازه گیری رطوبت خاک، بررسی مساحت رودخانه ها و دریاچه ها و ارزیابی وضعیت سفره های آب زیرزمینی بهره می گیرد.

امارات متحده عربی نیز ماهواره «عرب ست 813» را که به اسکنر فراطیفی مجهز است، برای بررسی آب های ساحلی، ارزیابی وضعیت خاک و پوشش گیاهی و شناسایی آلودگی ها به کار گرفته است.

مصر نیز در پایان سال 2025 ماهواره سنجش از دور «اس پی نکس» را از پایگاه فضایی جیوچوان چین با موفقیت به مدار زمین فرستاد. این ماهواره برای تهیه تصاویر با وضوح بالا و پایش اراضی کشاورزی و منابع آب و همچنین برنامه ریزی شهری طراحی شده است.

این کشور در آوریل 2026 نیز دوربین چندطیفی «کلیم کم» مجهز به الگوریتم های هوش مصنوعی را به ایستگاه فضایی بین المللی ارسال کرد که وظیفه اصلی آن پایش تغییرات اقلیمی، پوشش گیاهی و منابع آب است.

کارشناسان معتقدند همکاری فضایی کشورهای بریکس در آینده گسترش خواهد یافت و گام بعدی می تواند حرکت از تبادل داده های ماهواره های موجود به سمت طراحی و پرتاب یک منظومه مشترک ماهواره ای باشد.

به باور آن ها، تحقق چنین هدفی نیازمند هماهنگی های فنی، مالی و سیاسی گسترده میان کشورهای عضو است. با این حال، توسعه چنین زیرساختی می تواند همکاری فضایی بریکس را به ابزاری پایدار برای مقابله با بحران های اقلیمی و زیست محیطی در کشورهای جنوب جهانی تبدیل کند.